Ik heb zelden een boek in handen gehad dat mij tegelijkertijd zoveel gevoel van bewondering als van irritatie heeft gegeven als dit boek. Dat is ook de reden dat ik er nu pas iets over zeg. Ik heb het boek verschillende keren aan de kant gegooid, maar ik kon het toch niet laten er later weer naar te grijpen. Het boek grijpt je, en dat is een groot compliment voor de schrijver. Gleick’s boek gaat over (bijna) alles: over woorden, sprekende ‘drums’, het schrift, lexicografie en vroege pogingen voor een analytische machine, over telegraaf, telefoon, ENIAC en de computers die daarop volgden, over theorieën van Babbage, Shannon, Wiener, Turing, Gödel en anderen, die zich concentreerden op het coderen, decoderen en recoderen van de boodschappen die via de media in hun tijd werden verspreid, over de genetica als een biologisch mechanisme voor informatieuitwisseling en zelf-replicerende ideeën als zichzelf ontwikkelende levensvormen van ‘The Information’, over muziek en quantummechanica, over de betekenis van ‘interesting numbers’ en waarom ‘the bit the ultimate unsplittable particle’ is. Het gaat over veel te veel en als gevolg daarvan verliest het boek, dat (maar dat is Gleick wel toevertrouwd) meesterlijk geschreven is, veel van zijn overtuigingskracht. Het is, in mijn optiek, ‘overdone’ en zelfs de eruditie die er uit spreekt wekt halverwege het boek al irritatie op. Het lijkt een ‘omgevallen boekenkast’, die de ‘rode draad’ van het boek (die er wel degelijk is) grotendeels teniet doet. De grote hoeveelheid lovende recensies van het boek ten spijt (ik vraag me in alle gemoede af of het boek door die recensenten wel serieus gelezen is !): als een student een scriptie met zo weinig focus en zoveel niet ter zake doende uitwijdingen had ingeleverd, was deze gegarandeerd retour gegaan.

Het boek behandelt ‘de informatie’, de stroom die, volgens Gleick, onze geschiedenis voortbeweegt. Het gebruik van het lidwoord is heel bewust: Gleick ziet informatie niet langer als een expressie van menselijke denken en menselijke emotie, niet als boodschappen, vormen en functies, maar als een code, een product dat kan worden gemaakt, bewerkt, gemeten en bepaald. Een product dat niet begrepen hoeft te worden. Een product dat geen meervoudsvorm behoeft. Een product dus dat geen menselijke lading meer heeft. De Nederlandse vertaling ‘Informatie’ is een misser, omdat het de kern van wat Gleick wil zeggen, volslagen miskent, zeker als dan ook de ondertitel wordt veranderd. In ’A history, a theory, a flood’ legt Gleick de impact van ‘de informatie’ op onze menselijke maatschappij vast in drie aspecten: de geschiedenis, de duizenden jaren waarin informatie gecreëerd en uitgewisseld is zonder ‘the concept of measuring it’, de theorie, zoals gedefinieerd door Claude Shannon en, op de derde plaats, de vloed, die onze eigen tijd kenmerkt en die voor de eerste keer tot uitdrukking kwam in 1965 met de definitie van Moore’s Law. In de bijna vijf decennia daarna is de hoeveelheid ‘informatie’ met meer dan een factor miljard vergroot. Gleick beschrijft het tegendeel van wat Borges in de ‘Bibliotheek van Babel’ schitterend vorm gaf: diens idee van een universum in de vorm van een oneindige bibliotheek, welke alle denkbare boeken bevat. Gleick ziet de wereld als een zich oneindig ontvouwende mogelijkheid voor ‘creatures of The Information’ om zichzelf te kunnen herkennen. Een interessante idee, meesterlijk beschreven, verwarrend gebracht en in essentie onjuist.

Het eerste hoofdstuk in het boek zet de teneur onmiddellijk. ‘Drums that talk’. Het legt het concept ‘informatie’ zoals Gleick dat ziet uit op basis van een voorbeeld. Het voorbeeld is de trommeltaal, zoals die gebruikt werd in de Congo, daar waar de menselijke taal Kele was. Het was al lange tijd bekend dat de onregelmatige ritmes van de Afrikaanse drums berichten door de jungle verspreiden: zendelingen en ontdekkingsreizigers kwamen in dorpen waarin Europeanen nog nooit een voet gezet hadden om te ontdekken dat de dorpsbestuurders ze verwachten. Deze trommeltaal werd alleen begrepen en gedocumenteerd door John Carrington, een Engelse zendeling, die in 1949 zijn bevindingen vastlegde in ’The Talking Drums of Africa’. De trommeltaal werd gebruikt om berichten snel te verspreiden tussen de dorpen in de jungle.

Dit verhaal, aangevuld met vele andere (zoals over de optische telegraaf van Claude Chappe), illustreert het centrale dogma van de mathematische informatietheorie, zoals dat door Claude Shannon werd gedefinieerd en dat door James Gleick enthousiast wordt omarmd: ‘Meaning is irrelevant’. Informatie is daarbij een abstract concept, dat zowel kan worden belichaamd in spraak, in schrift, in trommeltaal, e.d. Al wat benodigd is om een bericht (volgens Gleick: ‘de’ informatie) over te dragen van de ene taal naar de andere is een (eenvoudig of gecompliceerd) coderingssysteem. Als er sprake is van een eenvoudig coderingssysteem (zoals in de twee tonen van de trommeltaal), dan vergt het overbrengen van de boodschap een langer bericht. Een gecompliceerd coderingssysteem leidt tot een korter bericht. Kortom: volgens Gleick (en de mathematische informatietheorie) is informatie onafhankelijk van de betekenis die het tot uitdrukking brengt, en van de taal die gebruikt wordt om het tot uitdrukking te brengen.

Shannon werkte zijn theorie uit in ‘A mathematical theory of communication’, gepubliceerd in een technisch tijdschrift van Bell Labs in 1948. Het behandelt het vraagstuk van het reconstrueren van het door een zender verstuurd signaal. Shannon definieerde entropie als de hoeveelheid informatie die een signaal kan bevatten. Ook formuleerde hij een theorie voor de maximale transmissiecapaciteit van een communicatiekanaal bij een gegeven bandbreedte en hoeveelheid ruis. Shannon schreef over ‘communicatie’, over het overbrengen van data via communicatiekanalen. Voor communicatie maakt het niet uit of die data betekenis hebben en informatie vormen; het gaat er enkel om dat de boodschap of signaal goed gedupliceerd en overgebracht wordt. Shannon definieerde geen mathematische theorie van informatie. Hij sprak niet voor niets over een mathematische theorie van c o m m u n i c a t i e ! Shannons benadering van informatie als alles wat onzekerheid vermindert is in de context van die theorie logisch. Maar informatie is op vele wijzen gedefinieerd (mathematisch en niet-mathematisch) en meestal vormt het ontlenen van ‘betekenis’ aan data een essentiële karaktertrek van die definities.

Het bovenvermelde voorbeeld van Gleick over de trommeltaal gaat in principe niet primair over het coderen van een boodschap. Het gaat primair vooral over het overbrengen van een betekenis en om dat te doen wordt gebruik gemaakt van een code. Gleick neemt Shannons definitie en past die vervolgens overal op toe, met tegensprekende voorbeelden, een verwarrende boekstructuur en overmatige alomvattendheid als gevolg. In Gleick’s verhaal krijgt Shannons theorie een lading die deze zelf zeker niet zo bedoeld had. Gleick ‘vermenselijkt’ ‘the information’, maakt het tot een van mensen onafhankelijk en losstaand construct, dat geen ander doel heeft dan te blijven voortbestaan. Dat is een kolossale misvatting.

Shannon definieerde ‘informatie’ losjes. Hij heeft het daar ook niet over. Hij heeft het over data, gegevens, die op zich zelf geen betekenis hebben maar waarvan de kwaliteit essentieel is om betekenis over te brengen, om informatie over te dragen. Het gaat er hem om een signaal, een bericht, data, ongewijzigd en zo kort en zo snel mogelijk van punt A naar punt B over te dragen, te communiceren. Bij dat communiceren is de betekenis van dat signaal of dat bericht niet belangrijk, maar bij het vervolgens interpreteren van het overgebrachte signaal of bericht uiteraard wel ! Dat was niet het onderzoekssubject van Shannon, waardoor hij betekenis ook geen plaats ‘hoefde’ te geven. Dat hij wat hij ‘informatie’ noemde wat nauwkeuriger had kunnen definiëren, was prettig geweest en had veel volgende (ook wetenschappelijke) verwarring kunnen voorkomen. Gleick sluit zijn boek af met een epiloog die hij ‘The Return of Meaning’ noemt, waarin hij de noodzaak verwoord om in de oneindige vloed die ‘The information’ creëert eilanden van ‘betekenis’ te construeren om zo (zo interpreteer ik het even) ‘waarde’ te genereren. Met die constatering geeft Gleick zelf aan dat hij ongelijk heeft….

Het succes van de mathematische informatietheorie komt voort uit de beslissing van Claude Shannon om ‘informatie’ en ‘betekenis’ van elkaar te scheiden, waardoor er een grotere vrijheid ontstond in ‘the handling of the information’. Het gevolg daarvan is de enorme explosie van ‘informatie’, waarin we op dit moment aan het verdrinken zijn. Het is jammer dat Gleick Norbert Wiener zo weinig fundamentele aandacht geeft, want dat had hem veel problemen bespaart. Voor Wiener kan informatie niet worden gescheiden van controle en doel en is het daarom niet afgescheiden van betekenis. Zijn boek (Cybernetics. Communications and control in the animal and machine) werd eveneens gepubliceerd in 1948. Wiener gebruikt de omschrijving van informatie die Shannon gebruikt, maar voegt hier een context aan toe, een feedback control loop. Dit essentiële verschil ontgaat Gleick. Er kan ernstig gediscussieerd worden over wat ‘betekenis’ in de cybernetica betekent (het betekent zeker niet mijn niet-mathematisch gedefinieerde begrip ‘betekenis’), maar de kern is dat Wiener onder ‘informatie’ eigenlijk ‘data in een context’ verstaat. Wel een strikt gedefinieerde en te meten context (ook Wiener definieert ‘informatie’ mathematisch), maar een context ’nontheless’. En juist een context is essentieel voor het ontlenen van ‘betekenis’ aan data.

Wat voor mij Gleicks’ visie onacceptabel maakt is dat door de acceptatie van Shannons definitie informatie beschreven wordt als gespeend van elke context. Maar dat is aantoonbaar onjuist: informatie heeft alleen maar waarde voor ons mensen als het interpreteerbaar is in een context. Juist die context geeft ons de mogelijkheid berichten en boodschappen te interpreteren, de betekenis ervan te bepalen en er die informatie uit te destilleren die bedoeld was overgedragen te worden of die er op dat moment uit gedestilleerd wordt, ongeacht de oorspronkelijke bedoeling ervan. Als dat niet het geval is hebben we alleen gegevens, data, tot onze beschikking, die niet interpreteerbaar zijn doordat we onvoldoende kennis hebben van de context waarin deze gegevens zijn gemaakt, waarin ze worden gebruikt of die bedoeld is door de verzender van de berichten.

Het door Gleick beschreven onafhankelijk, van betekenis en context losgemaakt construct is niet ‘The Information’, maar ‘The Data’. En als hij het vervolgens niet in verband met de informatietheorie, maar met de communicatietheorie had gebracht, dan was mijn reactie waarschijnlijk anders geweest. Al vind ik het ook dan slecht gestructureerd, matig verantwoord, overmatig qua beschreven onderwerpen, omvallend van de feiten en ondoordacht qua ‘rode draad’. Een gevoel van teleurstelling overheerst, ondanks het meesterlijke taalgebruik. Maar alleen dat maakt het geen meesterwerk….

Ik wil afsluiten met een uitspraak van de mediatheoreticus Douglas Rushkoff, vooral bekend van ‘Program or be Programmed. Ten commandments for a Digital Age’, die in een vraag over zijn opvatting over Gleik’s ‘The Information’ zei: ‘But this is still a human-focused world. We are still in charge here. James Gleick is just wrong — he is wrong. It’s not ‘The Information.’ Human beings are not just the latest and temporary container of information on its way to higher forms on silicon. If information decides to reside in silicon rather than in people, then it will be unaware and unconscious information. It’s not the information — it’s the communication’.

Waarvan acte.

Pragmatisme is de politieke deugd van vandaag de dag. Als wijdverbreide uitwas daarvan echter is opportunisme gemeengoed geworden. Lid worden van een politieke partij gebeurt niet meer uit principiële overwegingen, maar vanuit carrièreperspectieven. In 1996 al verklaarden jonge ambtenaren dat zij lid werden van de politieke partij die het meeste perspectief bood voor hun carrière. Parlementsleden zien hun functie als een stap in hun uiteindelijke carrière en niet meer als het sluitstuk daarvan. Dat geldt eveneens voor ministers en staatssecretarissen; het ‘maatschappelijke middenveld’ (waarover ik het in mijn vorige post heb gehad) ontvangt deze bestuurders en parlementariërs met open armen en beloont ze gul voor hun ‘contacten’, die lobbyen mogelijk maken. Politieke partijen lijken carrièrevehikels en verliezen hun rol als tussenschakel tussen politiek en burger, wat gepaard gaat aan een desastreus verlies in politiek vertrouwen, een toename van de onvrede en de opkomst van populistische stromingen op ‘links’ en ‘rechts’.

Het dalende vertrouwen in de politiek, het daaruit voortvloeiende politieke cynisme en het opkomende populisme kunnen in verband gebracht worden met het ‘Ehernes Gesetz der Oligarchie’, geformuleerd door de Duitse theoreticus Robert Michels in Zur Soziologie des Parteiwesens uit 1911. Deze ‘wet’ stelt dat iedere democratie uiteindelijk tot een oligarchie verwordt, waarbij de macht in handen is van een van een politieke basis vervreemde en gesloten politieke klasse, die zich (behalve met veel woorden) nauwelijks iets aantrekt van wat onder de gewone burgers leeft. Het woord ‘populisme’ wordt door deze klasse voor elke beweging of persoon gebruikt die zich daar wel iets van aantrekt. Geert Mak heeft dat in de NRC tijdens het Fortuyn-debacle als volgt geformuleerd: ‘Het systeem van de Nederlandse ‘nomenclatura’ verschilt in wezen niet van dat van de voormalige Sovjet-Unie. Ook hier gaat het om een half politieke, half bestuurlijke ‘inner circle’ met nimmer uitgesproken maar niet minder belangrijke privileges. En een van de belangrijkste is het eeuwige recht op een belangrijke positie, ook al heeft de betrokkene geenszins blijk gegeven van bepaalde speciale vaardigheden of in het verleden zelfs een spoor van wanbeleid achter zich gelaten. Ook de leden van onze nomenclatura zijn niet zozeer bezig met zich in te zetten voor hun dierbare principes, maar met het veilig stellen van hun posities’. Politiek cynisme ? Politieke realiteit ? Of een beschrijving van een daadwerkelijke praktijk, die door iedereen kan worden herkend ?
Ik kreeg dit jaar twee boeken in handen die het verschijnsel van politieke hypocrisie en politieke leugens aan de orde stellen. Deze boeken van respectievelijk David Runciman en Martin Jay vormen een uitdagend en interessant uitstapje in de intellectuele geschiedenis van de politieke theorie. Want zowel hypocrisie als leugenachtigheid in politieke setting zijn besproken door Hobbes, Mandeville, Orwell, Ahrendt, Kant, Constant en vele anderen.

In 2007 verzorgde David Runciman de Carlyle Lectures in Oxford en richtte zich daarin volledig op poltieke hypocrisie. Het is uiteraard bekend dat politiek een zaak van rituelen en ceremonies is, van bedrog, misleiding en compromis. Politiek vereist politici om over complexe zaken te spreken alsof ze simpel zijn en om voor het publiek de smerige deals en compromissen verborgen te houden die het mogelijk maken zaken te regelen in staten en gemeenschappen die bestaan uit miljoenen eigenwijze, naïeve en bevooroordeelde mensen. Zonder deze ‘achterkamertjes’ mislukken politieke projecten, die ten goede komen aan de meerderheid van die miljoenen mensen. Politieke hypocrisie moet iets meer zijn dan het ene zeggen en het tegenovergestelde geloven of doen, want er is geen twijfel aan dat politiek van pure authenticiteit en onbevlekte ernst kan zijn. Runcliman probeert er achter te komen wat dat ‘meer’ is. Zijn boek (Political hypocrisy. The mask of power, from Hobbes to Orwell and Beyond) uit 2008 is een verzameling essays over politieke hypocrisie zoals benaderd door een aantal Engelse schrijvers: Hobbes, Mandeville, Bentham, Trollope, Sidgwick and Orwell. ‘Hypocrisy is known as a peculiarly English vice’, zo schrijft hij, ‘though some think the United States is overtaking the United Kingdom as the repository for much of the world’s hypocrisy’. Runciman laat Amerika voor wat het is en concentreert zich vooral op de Engelse traditie. Hij is op zijn best in de bespreking van Orwell. ‘Orwell certainly understood the uses of disingenuousness in politics, particularly democratic politics, and in spite of his reputation for denouncing double-think, he was by no means opposed to it. He never lost sight of the fact that hypocrisy and anti-hypocrisy have the potential to leak into each other, and that far more frightening than hypocrisy is a state of affairs in which people are left with nothing in the way of private life and private sentiments to be disingenuous about. Where appearances are everything, there is no need for masks: ‘no one has anything to hide, and that is where the terror lies’’. Runciman’s blijkbare acceptatie van deze opvatting geeft aan dat ‘gewone’ hypocrisie niet zijn doelwit is: hij is vooral gekant tegen wat hij noemt: ‘second-order hypocrisy’, waarvan niet echt helder is wat het betekent. Ik denk dat juist de ‘second-order’ hypocriet in de politieke omgeving van vandaag de dag de toon zet. Hij is een politicus die het publiek tracht te verleiden met te stellen dat ‘achterkamertjes’, leugens en hypocrisie wel endemisch zijn, maar dat dat helemaal niet nodig is en dat hij/zij/de partij een baken van ernst, eerlijkheid en transparantie is in een verder corrupte omgeving. ‘But worse still is the political climate they produce. It is a climate in which everyone is on the alert for hypocrisy and lying, and in which other forms of wickedness are put to one side in the all-consuming quest to uncover a mismatch between a politician’s public professions and the genuine sentiments of his soul’. Herkenbaar ? Ook in de huidige verkiezingsstrijd gaan de woorden ‘leugen’ en ‘leugenaar’ over tafel, uitgesproken door politici die van zichzelf weten dat wat ze zeggen ook als zodanig kan worden aangemerkt. En wordt niet van de ‘succesvolste’ in de ‘peilingen’ het doopceel gelicht om te zien of er niet iets is te vinden dat kan worden ‘gebruikt’ als tegengif ?

Het is jammer dat Runciman geen aandacht besteed aan Hannah Ahrendt’s On Revolution uit 1963. Toegegeven: Ahrendt is geen Britse, maar wat ze over hypocrisie te melden heeft in dat boek is van grote betekenis. Ahrendt is een felle tegenstander van de ‘war on hypocrisy’, die ertoe leidde dat de regering van Robespierre uitmondde in een op waarden gebaseerde terreur tegen allen ‘in whose hearts the principles of revolutionary solidarity and equality were not firmly and unequivocally lodged, or those who didn’t really care for the poor or care for revolutionary France in the way they said that they cared’. En: ‘This misplaced emphasis on the heart as the source of political virtue, and the quest to eradicate hypocrisy from public life, are together a recipe for madness’. Te eisen dat iedereen in publiek zijn allerdiepste motieven laat zien, is het onmogelijke eisen. ‘The moment the public display of motives begins’, zo stelt Ahrendt, ‘hypocrisy and the fear of hypocrisy begin to poison all human relations’.

Martin Jay ziet deze opvatting van Ahrendt in zijn boek The Virtues of Mendacity: On Lying in Politics uit 2010 als een belangrijke indicatie dat de eis voor een politiek die waar en transparant is onmogelijk is en ‘self-defeating’. Jay schrijft in zijn beschouwing over de Franse Revolutie dat ‘the ruthless quest to purge [hypocrisy] from the public realm, the insistence on tearing away all masks to reveal the “true self”, had the effect of dissolving the distinction between the natural self and the public persona’, which is the only thing that makes politics possible and bearable’. Jay’s benadering van het onderwerp is anders dan die van Runciman. Jay verzamelt talloze inzichten en ideeën van overal en nergens in drie lange hoofdstukken over liegen, over de aard van ‘het politieke’ en over het politeke liegen. De heersende opvatting is helder: leugenachtigheid is een belangrijke politieke vaardigheid. Leugens (volgens, alweer, Ahrendt) ‘have always been regarded as necessary and justifiable tools not only of the politician’s or the demagogue’s but also of the statesman’s trade’. Jay speelt ook met het idee dat er ‘ademruimte’ nodig is voor meningen waar we niet zeker over zijn, voor het tolereren van mensen die we niet kunnen uitstaan en voor retoriek die we niet noodzakelijkerwijze kunnen rechtvaardigen. Het voortdurende vragen om de waarheid kan die ademruimte doen verstikken. De ‘big truth’ – ‘the absolute, univocal truth, which silences those who disagree with it and abruptly terminates discussion’ kan net zo verstikkend zijn voor vrijheid, pluraliteit en debat als de ‘big lie’. We moeten dus niet vragen naar absolute waarheid en transparantie, maar de raad van Mark Twain opvolgen: ‘diligently to train ourselves to lie thoughtfully, judiciously; to lie with a good object … to lie for others’ advantage, and not our own; to lie healingly, charitably, humanely, not cruelly, hurtfully, maliciously; to lie firmly, frankly, squarely, with head erect, not haltingly, tortuously, with pusillanimous mien, as being ashamed of our high calling.’ Jay neemt deze passage uit Twain’s essay ‘On the Decay of the Art of Lying’ uit 1885 als een motto; het schetst de teneur van zijn verhaal. En, misschien, is er een verschil in de leugens die we vertellen om zaken geregeld te krijgen en om onze medestanders te mobiliseren, de leugens die we vertellen over onze hoop en verlangens aan de ene kant, en het systematisch verhullen van de feiten of delen van de feiten aan de andere kant.

Beide boeken verhelderen het denken over politieke hypocrisie en politieke leugens. Ik ben ervan overtuigd dat veel politieke leugens nodig zijn in het spel van de internationale politiek. Ik ben er ook van overtuigd dat de meeste ‘leugens’ in de huidige politieke omgeving (laten we het ‘onwaarheden’ noemen, dat klinkt niet zo hard) niet in die categorie vallen, maar eerder te beschouwen zijn als bewuste misleiding van de veelal goedwillende burgers in dit land door ‘second-order’ hypocrieten. De eigen belangen van deze politieke oligarchie wegen veel zwaarder dan die van het land, alle mooie woorden ten spijt….

Voorbeelden voor een verlies aan bestuurlijke integriteit (of is het misschien gewoon eerlijkheid ?) zijn aan de orde van de dag. Een woningbouwcorporatie die met gemeenschapsgeld bankiert in riskante derivatenconstructies en daardoor miljarden verliest. Een daarvoor verantwoordelijke directeur met een jaarsalaris van een half miljoen, die van niets weet, maar met een afkoopsom van 3,5 miljoen euro naar Bonaire mag vetrekken. Een financiële directeur, de wel overal vanaf weet, laat zich door bancaire vriendjes fêteren en wordt rijk van de provisies die het bemiddelingskantoortje uitbetaald. Fraude bij woningbouwverenigingen als Rochdale, Laurentius, PWS Rotterdam, Waardwonen, Dinxperlo, etc. Onoorbare praktijken bij de verhandeling van onroerend goed, met de vooropgezette bedoeling de aankopende partij op te lichten (de ‘vastgoedfraude. ‘Christelijke’ en zeer ruim betaalde onderwijsbestuurders die goed onderwijs laten voor wat het is, zich intensiever bezighouden met de overname van andere scholen en het beheren van vastgoed en ‘hun’ school te gronde richten. Zelfverrijking bij een Rotterdamse scholenkoepel. Financiële fraude bij diverse onderwijsstichtingen ‘op Islamitische grondslag’. Miljoenenfraudes door zorgaanbieders als medisch specialisten, GGZ instellingen, AWBZ instellingen en tandartsen. Idem dito bij gastouderbureau’s. De bonuscultuur in de financiële sector, die ondanks alle negatieve berichtgeving blijft bestaan. Een bancair systeem dat lak heeft aan zijn klanten, winsten maximaliseert en niet begrijpende en niet goed nadenkende klanten bewust risicovolle producten aansmeert. Onvoorstelbare ‘gouden handdrukken’ en pensioeneisen. En Raden van Toezicht en Raden van Commissarissen met kilo’s boter op het hoofd, die op een schandelijke manier hun publieke plicht aan hun laars lappen. Met daarin, o wonder, talloze (oud-)politici, bestuurders en ‘top’-managers, die al eerder geprofiteerd hebben of na een (korte) politieke of bestuurlijke carrière nog hopen te profiteren van het ‘old boys network’, dat zichzelf rijkelijk beloont uit (grote of kleine) winsten die eigenlijk aan de aandeelhouders te goede zouden moeten komen of uit de rijkelijk stromende publieke gelden, over de besteding waarvan nauwelijks effectieve verantwoording hoeft te worden afgelegd. Het is immers erg makkelijk geld uit te delen en aan te nemen dat aan anderen toebehoort.

Het (morele) wangedrag van bestuurders en topmanagers in het private bedrijfsleven vindt grotendeels, hoe kwalijk en verontrustend ook, plaats met toestemming van aandeelhouders en eigenaren. Ik vind dat laakbaar, maar het betreft private gelden. Ik heb zelf nog enigszins de keuze of ik de producten en diensten van deze bedrijven (die uiteraard deze gelduitgeverij in hun kostprijs berekenen) afneem. Het is vooral de eerlijkheid en integriteit van bestuurders in de publieke sector, waarover ik mij zorgen maak. Het is ook niet de eerste keer dat ik daarover hier rep. Want laten we wel wezen: de politieke basis voor een ‘verzuild’ Nederland mag dan zijn weggevallen, het ‘middenveld’ (zoals CDA-politici dat genoegzaam noemen), de collectieve sector van vakbonden, werkgeversorganisaties, zorg- en onderwijsinstellingen, omroepen, sociale en welzijnsorganisaties, woningbouwverenigingen, PBO’s, ZBO’s, charitatieve organisaties, e.d., is nog grotendeels volgens traditionele politieke kanalen verdeeld. Zo is Amarantis Onderwijsgroep een CDA-bolwerk, Vestia een PvdA enclave en het Centraal Orgaan Asielzoekers een VVD-clubje. Uiteraard verschuiven de panelen regelmatig, zijn de ideologische grondslagen wel erg verwaterd (christelijke hulporganisaties die in PvdA-water zijn verzeild geraakt), maar één ding is wel heel zeker: de collectieve sector wordt gerund door politici en bestuurders, lid van politieke partijen, die minder dan 1 procent van de Nederlanders als lid mogen begroeten. Die collectieve sector is ook jaarlijks goed voor miljarden aan overheidsgelden aan subsidies en ‘instandhoudingsbijdragen’, waarbij de vraag naar het daadwerkelijke maatschappelijke nut niet of nauwelijks wordt gesteld.

De cultuur van belangenverstrengelingen is binnen deze collectieve sector symptomatisch en wordt gedreven door maar een uitgangspunt: eigenbelang. En aangezien (oud-)politici en (oud-)ambtenaren de scepter zwaaien is de weg naar Den Haag kort, want uiteraard is de politieke elite van vandaag de dag lid van dezelfde partijen en hoopt ze ook op een goed betaalde baan in deze sector na hun (meestal niet erg lange) politieke carrière. Nemen we de Eerste Kamer eens. Als we alle banen van de Eerste Kamerleden op een rijtje zetten, blijkt dat een overgroot deel van deze toezichthoudende functies vervuld wordt in de collectieve sector. Er zijn fulltime lobbyisten voor zorg- en welzijnsinstellingen, voor de bouw of voor ontwikkelingsorganisaties. Eerste Kamerleden zitten in commissies die rechtstreeks gaan over de sectoren, waarin ze hun belangrijkste banen vervullen. Parlementaire onafhankelijkheid is ver te zoeken. Een man als Elco Brinkman heeft naast zijn baan als voorzitter van Bouwend Nederland en zijn Eerste Kamer-lidmaatschap acht andere banen. Rogier van Boxtel heeft er negen, net als Loek Hermans. Toegegeven: het zijn niet allemaal invloedrijke, duurbetaalde banen, maar die zijn er wel. De geur van belangenverstrengeling is wel heel sterk. Het Eerste Kamerlidmaatschap is niet alleen zorgen voor parlementaire controle, maar ook (en misschien wel vooral) voor jezelf.

Vele instanties in het ‘maatschappelijke middenveld’ zijn enorm uitgedijd, met verhoging van subsidies en tegemoetkomingen aan bestuurders als gevolg. Ze hebben ook de band met hun leden, deelnemers en klanten verloren. Ze hebben hun idealen, identiteit en morele normen aan de kant geschoven. Ze hebben torenhoge ambities. Ze hebben enorme groeiwensen. Ze negeren de kwaliteit van hun producten en diensten. Als het nodig is en er problemen ontstaan door wanbeheer en wanbeleid is het de overheid (lees: de belastingbetaler) die de kosten voor de kiezen krijgt. De bestuurders weten dan van niets en komen er (vaak met een zak geld als afscheidscadeau) makkelijk vanaf. Verantwoordingsbewustzijn, legitimiteit en moreel gezag verdwijnen. Het zicht op de besteding van miljarden aan collectieve middelen is verdwenen. En dat alles zonder een greintje schaamte, zelfkritiek, gewetenswroeging of wat dan ook. Egoïsme ten top.

En is het dan vreemd dat als deze ‘elite’ uit de band springt en niet echt moeite doet er weer in te springen, de rest van de bevolking het voorbeeld gaat volgen ? De collectieve middelen mogen blijkbaar door iedereen frauduleus worden gebruikt. De kosten nemen niet alleen toe doordat de ‘elites’ uit de band springen, maar ook de gewone gebruikers een greep in de kas doen. Het vertrouwen in het systeem en in bestuurders is totaal weg. Consequenties zijn er niet of nauwelijks. Het vertrouwen in de overheid daalt met rasse schreden. Er is niet alleen een economische crisis, maar ook een morele. Een integriteitscrisis die de economische crisis enkel maar verergert. Want zonder vertrouwen in de overheid, in de bestuurders en in de burgers zal welke crisis dan ook niet snel worden overwonnen.

En wat nu ? Dat dit systeem moet worden herzien staat buiten kijf, het ‘hoe’ ervan is echter niet zo eenvoudig. Wat nodig lijkt is een totale herschikking van het zogenaamde ‘maatschappelijke middenveld’. Snoeien, de-collectiveren, de-massificeren. Organisaties terugbrengen tot beheersbare proporties. Organisaties opheffen die nutteloze taken uitvoeren (omroepen). Salarissen terugbrengen tot (ver) onder een ministerssalaris. Overheidstaken laten uitvoeren door de overheid, niet door een organisatie uit dat ‘maatschappelijke middenveld’. Jaarlijkse budgetten maar voor 80 % waarborgen. Eerste en Tweede Kamerleden verbieden als lobbyist te fungeren. Geen garantie meer op ‘instandhoudingssubsidies’ van de overheid voor de oplossing van wanbeleid. En als algemeen uitgangspunt: de lasten voor de burger mogen op geen enkel niveau meer worden verhoogd. Eerst snijden in je eigen vlees. Dat moet in een een gewoon huishouden ook gebeuren, dus ook in de ‘maatschappij’.

Het is een begin.

Het zal al moeilijk genoeg zijn dat te realiseren.

Zoals vele van de lezers van deze blog weten, ben ik al jaren geïnteresseerd in de voortgaande digitalisering van de maatschappij en de effecten die dat heeft op organisaties en de mensen die deze organisaties vormen. Voor zover ik weet was ik midden jaren ’90 een van de eersten die er op wezen dat deze digitalisering grote gevolgen zou hebben op de bewijsplicht en op de rechtmatigheid van handelen van zowel individuen als organisaties. Het ‘compliance’-denken, dat toen al enige jaren in de bancaire en financiële sector ingang had gevonden, werd pas werkelijk omhelsd na de Enron-affaire en de Sarbanes-Oxley Act. Toen ook kwam het echt op de management-agenda te staan buiten de bancaire en financiële sector. Maar compliance werd vooral uitgelegd als het voldoen aan relevante wetten en regels en de daarop afgestemde inrichting van processystemen. Te weinig aandacht werd besteed aan het feit dat het niet alleen gaat om het voldoen aan wetten en regels, maar dat dat ook aantoonbaar moet zijn zolang dat direct of indirect door wet- en regelgeving wordt vereist. Dat feit was voor mij aanleiding om het organisatorische belang van (digitale) archivering voortdurend te benadrukken. Zonder archivering namelijk is het bijna ondoenlijk aan te tonen dat voldaan is aan wetten en regels en is het ook niet mogelijk om het verleden te reconstrueren om te bepalen hoe er in specifieke gevallen is gehandeld. Archivering en compliance zijn dan ook onlosmakelijk verbonden. Compliance-eisen als identiteit, integriteit, authenticiteit, autorisatie en onweerlegbaarheid worden in archivering gewaarborgd met juridische, organisatorische en technische maatregelen.

Ik heb die stelling vorig jaar nog eens herhaald in een conferentiepaper. Ik stelde in die paper dat er een aantal organisatorische mechanismen zijn die het mogelijk maken het verleden te reconstrueren om zodoende het tot stand komen van beleid, besluiten, producten, acties en transacties te kunnen onderzoeken. Die mechanismen definieerde ik als Enterprise Records Management, Organizational Memory en Records Auditing. Deze drie mechanismen realiseren de ‘records value chain’, de waardeke­ten die alle acti­vitei­ten behelst, die wor­den ver­richt aan of met archiefdocumenten en de daaraan gekoppelde metadata: cre­a­tie of ont­vangst, vastlegging, opslag, be­wer­king, dis­tributie, orde­ning, publicatie, ge­bruik, waar­de­ring, selectie, ver­nie­tiging of bewa­ring, be­veili­ging, toetsing en be­houd. De keten zorgt ervoor dat de kwaliteitskenmerken van archiefdocumenten ingevuld kunnen worden, waardoor het een reconstructie van het verleden mogelijk maakt en waardoor archiefdocumenten vertrouwd kunnen worden als betrouwbare bronnen van informatie.

Het zijn deze drie mechanismen die de kern vormen van ‘Digital Archiving’. Enterprise records management garandeert de uitvoering van de ‘records value chain’ en zorgt ervoor dat archiefdocumenten en de daaraan gekoppelde metadata de kwaliteitseisen van integriteit, authenticiteit, controleerbaarheid en historiciteit vertonen zodat ze betrouwbaar kunnen worden gebruikt in bedrijfsprocessen van organisaties als bronnen van ‘trusted information’. Organizational memory zorgt ervoor dat archiefdocumenten en metadata worden behouden. Het zorgt voor een ICT infrastructuur die het mogelijk maakt archiefdocumenten oneindig te bewaren en toegankelijk te houden. Records Auditing toetst de beide andere mechanismen periodiek om te bepalen of het mogeljk is organisatorische handelingen uit het verleden te reconstrueren. Deze drie mechanismen maken het realiseren van de ‘records value chain’ mogelijk en zorgen ervoor dat alle ‘digital assets’ van een organisatie betrouwbaar, integer, controleerbaar en historisch zijn.

‘Digital Archiving’ maakt ‘Compliance’ mogelijk. Samen zorgen ze ervoor dat de naleving van wet- en (interne en externe) regelgeving, normen en richtlijnen kan worden aangetoond, zodat verantwoording afgelegd kan worden aan ‘legitieme fora’ en bewijs geleverd kan worden van rechten en plichten. Het gaat om wet- en regelgeving voor de uitvoering van bedrijfsprocessen, voor het verrichten van taken, voor het verantwoorden van handelingen in organisaties, voor het afleggen van maatschappelijke verantwoording en voor het behouden van cultuurhistorisch erfgoed. Ze waarborgen de authenticiteit en integriteit van informatie en dragen bij aan het vertrouwen dat de gebruikers van informatie hebben bij het gebruik ervan. In essentie was dit de kern van ‘Op zoek naar de herinnering’, het boek waarop ik enkele jaren geleden promoveerde.

Beide thema’s zijn maatschappelijk zeer relevant en een paar maatschappelijke ontwikkelingen zijn daar debet aan.

De eerste ontwikkeling is de toename van de hoeveelheid informatie in onze maatschappij, die de opslagmogelijkheden, de toegankelijkheid en de begrijpelijkheid van de informatie bedreigt, en de druk, die deze informatiemassa legt op de archiveringsmogelijkheden van grote organisaties, het midden- en kleinbedrijf (MKB) en (voor het eerst in de geschiedenis) de individuele mens. De toename van informatie vloeit voort uit de ontwikkeling van het Internet en de groeiende elektronische communicatie. De Cisco VNI Global IP Traffic Forecast, 2010-2015 (2011) wijst op een jaarlijkse toename tot 2015 met 32 procent. Eind 2015 is er een jaarlijkse bandbreedte nodig van ongeveer 966 exabytes (bijna een zettabyte !). Die verwachting geeft aan dat (wat er ook gebeuren mag) de komende jaren de markt voor opslag en archivering een enorme expansie zal doormaken, terwijl de fabrikanten van opslagmedia die groei nu al nauwelijks kunnen bijhouden. Ondanks dalende uitgaven voor IT nemen verhoudingsgewijs de uitgaven voor opslagsoftware en archiveringsinfrastructuren toe. Gartner gaf een marktgroei aan in 2011 met 10,4 %; het laatste kwartaal van 2011 alleen al toonde een omzet van 5,1 miljard dollar. Dat is bijna de helft van de jaaromzet van 2008, die 11 miljard dollar bedroeg. Dat betekent dat in 2011 de markt bijna tweemaal zo groot is als in 2008 ! De economische crisis heeft effecten op de investeringen in IT, maar raakt de behoefte aan opslag, backup- en recoverysoftware nauwelijks, zoals blijkt uit de jaarlijkse onderzoeken van Cisco en Gartner. De groei gaat door; men tracht de uitgaven te verminderen door toepassing van virtualisatietechnieken. Volgens Gartner’s Forecast: Storage Management Software Market, Worldwide, 2008-2013 (oktober 2009) neemt de markt voor opslag en archivering tot 2013 toe, voor hardware met een gemiddelde groei van 3,2 %, voor ‘archiving software’ met 18,9 %. Hiërarchische opslag groeit het hardst: van 346 miljoen dollar omzet in 2004 tot 1,2 miljard dollar in 2009. Het kenmerk van hiërarchische opslag is dat opslag van informatie gebaseerd is op regels, die rechtstreeks voortvloeien uit de ‘records value chain’. De groei van informatie gaat zo hard dat de ‘waardering’ van informatie steeds belangrijker wordt. Diezelfde groei van informatie legt druk op de archiveringsmogelijkheden van bedrijven, overheden en individuen. De digitale ontwikkelingen hebben het thema meer dan ooit tot bij het MKB en het individu gebracht. Zij worden, onbekend met het omgaan met een explosief groeiende informatiemassa, voor het probleem gesteld, waardevolle informatie toegankelijk en beschikbaar te houden. ‘Digital Archiving’ democratiseert.

Een tweede ontwikkeling is het toenemend aantal regels, die organisaties opdragen verantwoording af te leggen over hun handelen. Veel van die regels betreffen de opslag van informatie en de reconstructie daarvan in de toekomst. ‘Compliance’ is, zoals ik hiervoor al aangaf, vooral actueel sinds de invoering van de Amerikaanse Sarbanes-Oxley Act in 2002, toen aan alle aan de Amerikaanse beurs genoteerde bedrijven ‘aantoonbaarheid van handelen’ werd opgelegd. Ook in Nederland wordt, mede op basis van Europese richtlijnen, steeds meer getoetst of wetten en regels worden nageleefd. De rapporten van de Algemene Rekenkamer en de gemeentelijke equivalenten daarvan tonen dat steeds weer aan. Uit die onderzoeken blijkt, hoe vooral (digitale) archieven gebruikt worden om te bepalen in hoeverre een organisatie ‘compliant’ is (geweest). Bij vele organisaties schort het aan een adequate archivering, waardoor ‘compliance’ moet worden aangenomen, maar niet kan worden aangetoond. Vaak blijkt dat door het negeren van (archief-) wet- en regelgeving onderzoek naar ‘compliance’ zelfs niet mogelijk is. Organisaties kunnen zich vaak niet (of nauwelijks) concreet verantwoorden en dat doet afbreuk aan het vertrouwen van de klant en de burger. Het afleggen van verantwoording en transparantie van handelen zijn hoekstenen van een democratische rechtsstaat. De effectiviteit en efficiency van bedrijfsprocessen kan worden verhoogd als informatie digitaal door de processen kan worden geleid en het werk digitaal kan worden afgehandeld. Digitale afhandeling roept vragen op: over de authenticiteit en integriteit van digitale bestanden, over de contextualiteit ervan, over de rechtmatigheid van de omzetting van analoog naar digitaal, over de wijze waarop digitale bestanden toegankelijk en beschikbaar kunnen blijven en hoe dat het in stand houden van authenticiteit en integriteit moet worden georganiseerd. De tomeloze groei in digitale informatie maakt dit erg complex.

Een derde ontwikkeling is het bewustzijn dat grotere aandacht moet worden besteed aan ‘digitale duurzaamheid’, waaronder het langdurige behoud en de blijvende toegankelijkheid van informatie moet worden verstaan. Veel organisaties willen het behoud en de toegankelijkheid van hun analoge informatiebestanden vergroten door ze in digitale vormen om te zetten. Deze digitaliseringsprojecten brengen voordelen door de versimpeling van beheer en management, door een grotere toegankelijkheid en een continue beschikbaarheid. Het inzetten van digitalisering als een vorm van ‘disaster recovery’ voor cultuurhistorisch erfgoed is (vanwege de kosten) nog geen ‘usance’, maar kan een aantrekkelijke strategie zijn om de op analoge media vastgelegde ‘kennis’ te ‘conserveren’. In deze projecten blijkt voortdurend dat digitale informatie niet duurzaam is, dat er vele technische en organisatorische waarborgen moeten worden getroffen om digitale informatie in stand te houden. Het probleem wordt ook als ‘Digitale Alzheimer‘ aangeduid, of, zoals de toenmalige Rijksarchiefinspectie het benoemde, de ‘dementerende overheid‘. Dit leidt tot investeringen in oplossingen voor het langdurige behoud van informatie. Problematisch hierbij is dat het tot nu onduidelijk is wat de werkelijke kosten zijn van duurzame bewaring; er bestaat namelijk geen overeenkomst over de uitgangspunten van de kostenberekeningen. Om een risicoafweging voor investeringen te kunnen maken dient wel inzicht te worden verworven in de werkelijke kosten. Digitale informatie dient ‘onafhankelijk’ te worden van hard- en software. Het bewustzijn van de falende duurzaamheid van digitale informatie is nog beperkt (zeker buiten het beroependomein en de archiefwetenschap), met alle risico’s voor het ‘blijvende geheugen’ van de samenleving als gevolg.

Deze drie ontwikkelingen stimuleren het multidisciplinaire onderzoek naar de organisatorische consequenties van Digital Archiving, in relatie tot Compliance. Om kennisontwikkeling op dit evoluerende terrein te realiseren heeft de Hogeschool van Amsterdam een Bijzonder Lectoraat Digital Archiving & Compliance ingericht en heeft mij aangesteld als Bijzonder Lector. Als zodanig heb ik de taak om deze uitdagende problematiek te vertalen in onderzoek en onderwijs en het bewustzijn te doen ontstaan dat geen enkele opleiding tegenwoordig zonder aandacht voor Digital Archiving & Compliance kan. Want ieder beroep wordt (en zal in de komende jaren nog meer) geconfronteerd (worden) met het feit dat de betrouwbaarheid, toegankelijkheid en duurzaamheid van informatie onlosmakelijk verbonden is met een efficiënte en effectieve uitoefening van het werk, des te meer als dat op een ‘nieuwe’ manier moet gaan plaatsvinden. Mijn motto voor de komende maanden is dan ook: ‘full speed ahead’….

Volgens Weick bestaat er geen objectief waarneembare werkelijkheid. Organiseren is een sociaal proces van beïnvloeden en beïnvloed worden. Tijdens dit proces scheppen mensen langzamerhand een werkelijkheid. Uit de oneindige hoeveelheid variaties die optreden door veranderingen in de omgeving worden sommige wel en sommige niet geselecteerd door de leden van organisaties. Dit proces wordt ‘enactment’ genoemd en heeft in de organisatiekundige literatuur een status van algemene geldigheid verworven. Weick omschrijft het als volgt: ‘Managers construct, rearrange, single out, and demolish many ‘objective’ features of their surroundings. When people act they unrandomize variables, insert vestiges of orderliness, and literally create their own constraints’ (Social Psychology of Organizing, p. 243). ‘Enactment’ leidt tot een verbondenheid van een individu of groep mensen met de omgeving, maar het bereiken van overeenstemming over de juiste interpretatie van de ‘enacted environment’ vergt grote sociale inspanning. De interpretatie die uiteindelijk wordt gebruikt leidt tot een selectie van een dergelijke ‘enacted environment’ en leidt tot een bepaalde, op die selectie afgestemde reactie, die vervolgens in het ‘geheugen van de organisatie’ wordt opgeslagen. Die organisaties, waarin de leden geen overeenstemming kunnen bereiken over de te gebruiken interpretatie van de omgeving, zijn ten dode opgeschreven.

Op de theorie van ‘enactment’ is al het andere werk van Weick gebaseerd. We danken daaraan theorieën over ‘loose coupled systems’, ‘sense making’ en ‘mindfulness’.

‘Loose coupling’, een fenomeen uit de computertechnologie, werd door Weick in een organisatorische context gebracht, in die zin dat het wijst op de noodzakelijke flexibiliteit tussen het beeld dat een organisatie ontwikkelt van de realiteit (of te wel: de ‘enacted enivironment’ die de organisatie selecteert) en de feitelijk bestaande actuele situatie, waarin het uiteindelijk handelt. Een ‘loose coupling’ maakt een relatie mogelijk tussen deze niet goed te verenigen entiteiten. Weick besteedde voor het eerst aandacht aan dit fenomeen in 1976 en publiceerde uiteindelijk de ‘definitieve gids’, samen met J.D. Orton, in 1990 als Loosely Coupled Systems. A reconceptualization in de Academy of Management Review.

‘Sense making’ is het proces waarin de leden van organisaties proberen de organisatorische omgeving te begrijpen en vorm te geven om onzekerheid en dubbelzinnigheid terug te dringen. Het is nauw verbonden met het proces waarbij organisaties ‘enacted environments’ selecteren. Daarnaast handelt het proces ook over de wijze waarop de omgeving de organisatie begrijpt. Weick publiceerde twee belangrijke boeken over dit fenomeen: Sensemaking in Organizations in 1995 en Making Sense of the Organization in 2001.

‘Mindfulness’, tenslotte, werd door Weick in 1999 geïntroduceerd in de organisatiekundige literatuur als ‘collective mindfulness’. Het concept moet veiliger culturen realiseren, die betere systeemresultaten opleveren. Organisaties die sterk zijn in ‘collective mindfulness’ kennen een aantal karakteristieken: ‘Preoccupation with failure’, ‘Reluctance to simplify’, ‘Sensitivity to operations’, ‘Commitment to Resilience’, en ‘Underspecification of structures’ (Organizaing for High Reliability, p. 37-50). Weick (en zijn mede-auteurs Kathleen Sutcliffe en David Obstfeld) omschrijven het als volgt: ‘The languageof a near miss, having the bubble, migrating decisions, conceptual slack, resilience, normal accidents, redundancy, variable disjunction, struggle for alertness, performance pressure, situational awareness, interactive complexity, and prideful wariness, describes how people organize around failures in ways that induce mindful awareness. That mindfulness, in turn, reveals unexpected threats to well being that can escalate out of control’ (Organizing for High Reliability, p. 61-62).

En dat brengt ons (zij het wat laat) op de aanleiding voor deze blogpost: de recente vertaling van Managing the Unexpected. Assuring High Performance in an Age of Complexity als Management van het onverwachte. Wat je kunt leren van high reliability organizations. Het boek is een samenwerking tussen Weick en Sutcliffe en is een rechtstreeks vervolg op Organizing for High Reliability.

Weick en Sutcliffe illustreren wat organisaties kunnen leren van organisaties die voortdurend alert moeten zijn op het onverwachte. Dit is namelijk wat deze ‘high reliability organizations’ (HRO’s) veel beter doen dan andere organisaties. Het boek analyseert een aantal rampen, zoekt nuance, en laat de feilbare mens zien in onze zelf geschapen hoogcomplexe maatschappij. Op basis van cases, waarbij de deelnemers vele signalen voor falen en fouten negeerden, komen de auteurs tot vijf principes waarvan HRO’s zich bedienen. De auteurs onderscheiden dezelfde principes, die zij in het kader van ‘collective mindfulness’ identificeerden. Met één uitzondering: ‘Underspecification of structures’ wordt vervangen door ‘Deference to expertise’. Het boek gaat diep in op deze vijf principes. Ze worden uitstekend toegelicht.

HRO’s zijn continue in staat om kleine missers tijdig te herkennen en in de kiem te smoren. Ondanks hun hoge risicoprofiel hebben deze bedrijven een onevenredig laag percentage forse incidenten. HRO’s zijn gericht op afwijkingen en staan altijd uitgebreid stil bij bijna-ongelukken. Fouten worden geanalyseerd om te zien hoe ze kunnen worden vermeden. Geen enkele fout wordt genegeerd, zoals in traditionele organisaties vaak wel het geval is. HRO’s hebben een cultuur, waarin scepsis wordt gestimuleerd en getolereerd en waarbij ‘consensus-denken’ niet snel wordt toegepast. De organisaties besteden veel aandacht aan de mensen, die de procesuitvoering verzorgen. Zij zijn degenen die signalen van zwakte moeten kunnen waarnemen. Een HRO heeft na een onverwachte gebeurtenis de souplesse om zich te ‘hervinden’. Ze vertonen een hoge mate van veerkracht. En wat vooral kenmerkend is: expertise kan niet ‘overruled’ worden door een manager hoger in de hiërarchie. Het benutten van expertise vereist communicatie over en weer. Expertise vraagt ook om ‘deskundige ongehoorzaamheid’: soms moet een professional durven afwijken van het gangbare, om erger te voorkomen.

Weick en Sutcliff propageren een geleidelijke aanpak, waarin medewerkers door het realiseren van ‘small wins’ de voordelen van ‘mindfulness’ ervaren. Door problemen op kleine schaal te onderzoeken en aan te pakken hebben medewerkers meer kans op succes en daardoor een grotere stimulans om alert te zijn op afwijkingen. Het boek kenmerkt zich door de onconventionele aanpak en de vooruitzichten op concrete resultaten. Een combinatie die zeldzaam is in de dagelijkse hausse van nieuwe managementboeken.

Voor proactieve managers adviseert Weick zich eerst een preoccupatie met mislukking aan te meten. Stap één daarbij is het kijken naar hoe de zaken op dit moment worden aangepakt. Dat lijkt vreemd, maar is het niet: de meeste organisaties hebben geen benul wat ze precies doen. Weick adviseert ten tweede om een catastrofe uit het verleden stap voor stap te doorlopen met de medewerkers, die daarbij aanwezig waren. En ten slotte is het zaak om te kijken hoe die mislukking verband houdt met het gebrek aan kennis over de dagelijkse gang van zaken. Op die manier kan worden vastgesteld waar in de organisatie een transformatie het meest nodig is. Het belangrijkste besef voor managers is misschien wel dat ‘high reliability’ een blijvend proces is, waar continu hard aan gewerkt moet worden.

De vertaling is volgens mij goed uitgevoerd, maar het verbaast me eigenlijk wel dat de Amerikaanse uitgave van 2001 daarvoor als uitgangspunt is gebruikt. In 2007 immers verscheen een tweede uitgave, waarin een aantal wijzigingen, aanpassingen en uitbreidingen is aangebracht.

Karl Weick is een van mijn goeroe’s. Vooral zijn kritiek op het ‘consensus-denken’ doet mij goed. Het feit dat in organisaties altijd en overal iedereen het met elkaar eens moet worden is dodelijk. Het doet iedere daadkracht verdwijnen, leidt tot voortdurend uitstellen van noodzakelijke besluiten en, misschien nog wel het voornaamste, leidt tot ‘gesloten’ organisaties, die niet of nauwelijks adequaat op hun omgeving kunnen reageren. Het is overigens volstrekt toevallig dat deze problemen zich ook in de Europese politiek voordoen….

Wonderbaarlijk !

Eerlijk gezegd kende ik Stapel niet en ben ik nooit geconfronteerd geweest met zijn werk (ondanks de omvang daarvan). ‘Egoïsme’ en ‘hufterigheid’ heb ik nooit geassocieerd met het eten van vlees, al zou het best kunnen zijn dat er een relatie ligt. Dat in het kader van een (nog niet gepubliceerd) onderzoek gegevens zijn gefingeerd, wil nog niet zeggen dat de algehele stelling onjuist is. De twijfel over de juistheid neemt uiteraard wel toe, vooral ook als de betrokken onderzoekers daarnaast in daden en denken ook nog nauwe banden hebben met organisaties als ‘Wakker Dier’. Dat die gefingeerde data kritiekloos door de andere betrokken wetenschappers zijn geaccepteerd, is ze uiterst kwalijk te nemen en getuigt van een houding die wetenschappers onwaardig is. Persoonlijke opvattingen over wat wenselijke conclusies zijn, mag geen aanleiding zijn tot kritiekloos accepteren van ongevalideerde gegevens. Hoe beroemd, geacht of bewonderd de inbrenger van die gegevens ook is !

Het houdt voor Stapel waarschijnlijk niet op bij dat onderzoek. Ook zijn promovendi hebben in hun empirische onderzoeken gebruik gemaakt van onderzoeksgegevens afkomstig van Stapel zelf en dat kan tot kwalijke consequenties leiden voor de betrokkenen. Overigens: net als de betrokken wetenschappers hierboven, dient een promovendus in principe geen gebruik te maken van onderzoeksgegevens, die niet zijn gevalideerd. Een promotie is het teken van wetenschappelijke volwassenheid en daar hoort een kritische houding ten opzichte van aangeleverde gegevens bij. Het is mij bekend dat het veelvuldig voorkomt dat onderzoeksgegevens aangeleverd worden aan afstudeerders en promovendi en dat op basis van die gegevens onderzoek verricht wordt. Als een vingeroefening kan dat geen kwaad, maar als het om onderzoek gaat dat tot publicaties leidt, is het wetenschappelijk onvergeeflijk de gegevens niet te verifiëren en te valideren. Stapel is niet de enige die blaam treft !

Dat de universiteit van Tilburg de gepubliceerde werken van Stapel laat onderzoeken naar malversaties is natuurlijk volstrekt logisch. Ook dat de Universiteiten van Groningen, waar Stapel in het verleden werkte, en Amsterdam, waar hij promoveerde, eenzelfde onderzoek instellen. De werken van een frauderende wetenschapper dienen te worden gefileerd. Want wat is er waar van de gedane beweringen en conclusies ? Klopt het bronnenmateriaal wel ? Is de bewerking van die gegevens valide ? Zijn de conclusies deugdelijk en in overeenstemming met valide interpretaties ? Is de gebruikte onderzoeksmethode bekend, deugdelijk en juist toegepast ?

Intrigerend is ook algehele reactie uit de wetenschappelijke wereld dat er sprake is van iets unieks, iets dat eigenlijk nauwelijks voorkomt dankzij het ‘zelfreinigende’ vermogen van de wetenschap, iets zeldzaams. Maar is dat wel zo ?

Voorop staat dat er een redelijk effectief controlesysteem bestaat binnen de wetenschap, en dat dit soort opzienbarende zaken uitzonderlijk is. En het komt altijd uit, vroeger of later. Voor fraudeurs is het ook altijd het einde van de wetenschappelijke carrière. Wielrenners zitten twee jaar na een dopinggeval weer op de fiets. Bankiers blijven na een schimmige credit default swap rustig zitten.

Dat gezegd: fraude is, uiteraard afhankelijk van de definitie, niet zo uniek of zeldzaam als wel gedacht wordt. Bij het gebruik van de enge betekenis van het woord is fraude het falsificeren of fingeren van gegevens. Een wat bredere betekenis van het begrip brengt ook allerlei andere vormen van wetenschappelijk wangedrag onder de term, zoals plagiaat, het achterwege laten van noodzakelijke citaties, zelf-plagiëring, ghostwriting, strategische zelf-citatie e.d. Fraude in enge zin komt niet zo uitzonderlijk veel voor. Wetenschappelijk wangedrag daarentegen veel vaker, en de wetenschappelijke zelfreiniging werkt hiertegen ook minder goed.

In de afgelopen jaren is wetenschappelijke fraude en wangedrag regelmatig aan de orde. Als voorbeelden:

• Werner Bezwoda (Zuid-Afrika, chemotherapie);
• Richard Eastell (Engeland, medicijnen);
• Marc Hauser (Verenigde Staten, evolutionaire psychologie);
• Woo-Suk Hwang (Korea, stancelonderzoek);
• Victor Ninov (Verenigde Staten, nucleaire fysica);
• Leo A. Paquette (Verenigde Staten, Scheikunde);
• Malcolm Pearce (Engeland, medicijnen);
• Milena Penkowa (Denemarken, neurologie);
• Scott Reuben (Verenigde Staten, pijnmanagement);
• Karen M. Ruggiero (Verenigde Staten, sociale psychologie);
• Jan Hendrik Schön (Duitsland, onderzoek naar semiconductors).
• Akio Sugino (Japan, moleculaire biologie);
• Andrew Wakefield (Engeland, Medicijnen);
• Karl Theodor Freiherr zu Guttenberg (Duitsland, Staatsrecht); en
• Luk van Parijs (Verenigde Staten, biologie).

En ik weet zeker dat er nog meer aan deze rij toe te voegen zijn….

Daniele Fanelli heeft een meta-analyse uitgevoerd in de onderzoeken naar het voorkomen van wetenschappelijk wangedrag en fraude, die over het algemeen moeilijk te vergelijken zijn. Hij schrijft: ‘A pooled weighted average of 1.97% (N = 7, 95%CI: 0.86–4.45) of scientists admitted to have fabricated, falsified or modified data or results at least once – a serious form of misconduct by any standard – and up to 33.7% admitted other questionable research practices. In surveys asking about the behaviour of colleagues, admission rates were 14.12% (N = 12, 95% CI: 9.91–19.72) for falsification, and up to 72% for other questionable research practices. Meta-regression showed that self reports surveys, surveys using the words “falsification” or “fabrication”, and mailed surveys yielded lower percentages of misconduct. When these factors were controlled for, misconduct was reported more frequently by medical/pharmacological researchers than others. Considering that these surveys ask sensitive questions and have other limitations, it appears likely that this is a conservative estimate of the true prevalence of scientific misconduct’. Dat Fanelli het een conservatief resultaat vindt, blijkt ook uit het feit dat ongeveer 15 % van de ondervraagde wetenschappers stelt zich bewust te zijn van het feit dat collega’s ‘have seriously breached acceptable conduct by inventing results’. En 46 % geeft toe dat ze hebben waargenomen dat collega-wetenschappers ‘questionable practices’ hebben uitgevoerd, zoals ‘presenting data selectively or changing the conclusions of a study in response to pressure from a funding source’. Die 2 % had dan ook met name betrekking op het eigen gedrag….

Het is dus niet uniek of zeldzaam dat wetenschappers zich misdragen. Stapel ging erg ver: het fingeren van data is absoluut uit den boze. Maar wetenschappelijk wangedrag is geen zeldzaamheid. Het feit dat daar slechts zeer beperkt op wordt gecontroleerd kan een reden zijn om het te doen, gedreven door de prestatiedruk die altijd aanwezig is.

En waarom Stapel over de scheef ging ? Ik heb geen idee. Een gearriveerde wetenschapper, regelmatig in het nieuws en in de media. Was het narcisme ? Verslaafd aan belangstelling ? Slachtoffer van zijn eigen uitspraak in zijn inaugurele rede: ‘Publicatiedrang leidt tot wetenschappelijke pornografie’ ? Waarschijnlijk weet hij het zelf ook niet.

Een van de verhalen in het boek had Ruth en Elliot Handler als onderwerp, de uitvinders van de Barbie-pop. En, zo stelt Donald, ‘They created their iconic toy after visiting Germany in 1956 and buying the Bild Lilli doll—an adult novelty item sold in German barber shops and nightclubs’. Ruth Handler heeft altijd ontkend dat ze van het ‘adult’ karakter van ‘Bild Lilli’ op de hoogte was bij de introductie van de Barbie. In de Sun zei Donald: ‘While I was researching this I came across references to Nazi sex dolls and found out that Hitler had ordered them to be made. … As ever, more troops were laid low by disease than by bullets. Syphilis was a problem Hitler was aware of and he was rumored to have suffered from it himself.” En: ‘In the end the idea fizzled out and the place where they were made and all the dolls were destroyed in the bombing of Dresden’. En zo komt Donald op het Borghilde Project….

Wat hield dit project in ? Volgens Donald liet Adolf Hitler opblaasbare sekspoppen vervaardigen voor zijn soldaten, vooral om het gevaar voor seksueel overdraagbare aandoeningen te beperken. Heinrich Himmler zou in 1940 geschreven hebben dat het grootste gevaar in Parijs de wijdverspreide en ongecontroleerde aanwezigheid van hoeren was. Volgens Himmler was het een oorlogsnoodzakelijkheid de soldaten te beletten hun gezondheid te riskeren met dergelijke contacten. Hitler keurde het project goed, en vervolgens werden Arische sekspoppen ontwikkeld, die klein genoeg waren om in een rugzak te passen. Ze werden uitgetest door soldaten in het bezette Jersey. In 1942 werd het project afgeblazen; Duitse militairen weigerden de opblaaspoppen nog langer mee te zeulen in hun bagage. Ze waren bang dat ze zouden worden uitgelachen door Britse soldaten als die hen gevangen zouden nemen.

De uitgever van Donald’s boek heeft dit verhaal gebruikt om de belangstelling te wekken van het publiek. En dat heeft gewerkt, want het bericht dook de afgelopen weken ruimschoots op in de (meer of minder) respectabele nationale en internationale pers, zoals onder andere het Algemeen Dagblad, de Volkskrant, de New York Post, Time, Sun en Daily Mail. Op internet is het verhaal ontelbare malen gepost.

Toen ik het verhaal in Mussolini’s Barber las, herinnerde ik mij dat ik al eerder met dit Borghilde Project in aanraking was gekomen. Ik wist in ieder geval zeker dat er in 2009 een korte film gemaakt was met dezelfde titel en hetzelfde onderwerp. De nieuwswaarde van het verhaal van Donald leek mij dan ook beperkt en de aandacht ervoor in de pers rijkelijk overdreven. Dit gegeven zette mij er toe aan uit te zoeken hoe het verhaal is ontstaan.

Tot april 2005 was www.borghild.de, de enige website (ook in een engelse versie), die over dit thema ging. Op 11 april 2005 werd het project vermeld in taz-die Tageszeitung, waarbij als bron naar de hiervoor genoemde website werd verwezen. Of het artikel teruggaat op een eerder publicatie, is niet te herleiden. Na dit artikel duiken er (ook toen al !) talloze berichten op over het thema. Alle berichten toen presenteerden het project als een hard feit, maar nemen ook een feitelijke onjuistheid van de website kritiekloos over: het artikel vermeldt Joachim Mrugowski, een van de topfunctionarissen van het Hygienischen Institut van de Universität Halle, die een rol gespeeld heeft bij vele van de medische experimenten op concentratiekampgevangenen. De naam wordt echter consequent verkeerd gespeld, namelijk als Mrurgowski, een spelling die overal wordt overgenomen. In mei 2005 neemt Bild een artikel over het Project op, maar is daarin (tegen de normale praktijk in) voorzichtig en geeft aan het bericht niet verder te hebben onderzocht. In het artikel in Bild wordt vermeld: ‘Fakt ist: der Prototyp der Puppe ist nie aufgetaucht. Allerdings wurde das Dresdner Hygiene-Museum während des Krieges schwer zerstört. Die Leiterin der Sammlung, die Kulturwissenschaftlerin Susanne Roeßiger (43): ‘Die Anfrage eines Wissenschaftlers der Freien Universität Berlin hat uns auf diesen durchaus interessanten Bericht aufmerksam gemacht. Seitdem recherchieren wir und prüfen unsere Archive. Bislang allerdings ohne Ergebnis’. Ook het verhaal van Donald meldt geen vermelding van het project in oorspronkelijk bronnenmateriaal (net als de website www.borghild.de op dit moment niet doet).

Opmerkelijk is verder een wisseling in de inhoud van de website. In deze blog wordt vermeld dat er een verschil bestond in de versie van 2005 (die het nieuws haalde) en de via de Wayback Machine te reconstrueren versie van 2003. Het verschil zat hem in de onderschriften van de opgenomen afbeeldingen. In de Engelse versie van 2005 was niet vermeld dat de afbeeldingen ‘reconstructies’ waren, gemaakt met behulp van etalagepoppen. De indruk werd gewekt dat het om originele afbeeldingen ging. De website in 2011 komt woord voor woord overeen met de gearchiveerde pagina uit 2003.

De auteur van de website ‘Norbert Lenz’, waarvan alleen de Engelse versie nadere informatie biedt, is ‘born 1966 in Hamburg, is a freelance-journalist contributing regulary to magazines like Stern, Max and Focus’. Hij is echter volstrekt onbekend en onvindbaar. Bij de genoemde tijdscriften zijn geen bijdragen onder zijn naam te vinden, wat merkwaardig mag worden genoemd. Het domein is geregistreerd onder de naam ‘Mike Cospro uit Neumarkt in de Oberpfalz, maar deze Mike is volstrekt onvindbaar. Het contactadres op www.borghild.de geeft geen enkele reactie.

Het lijkt er dus op dat het verhaal uit de duim gezogen is. Op 22 juni 2005 werd het al als een ‘hoax’ weggezet op BoingBoing, nadat de site daarvan met bovenstaande argumenten was overtuigd door Rochus Wolff, die in zijn blog uitgebreid op de zaak is ingegaan en ook nog andere argumenten had om het verhaal aan de kant te schuiven.

Uit welke hoek de ‘hoax’ geënsceneerd is, is moeilijk te zeggen. Er zijn wel wat marginale aanwijzingen, die te maken hebben met de sites waaraan www.borghild.de gerelateerd is via de registrator. Direct gerelateerd is de site aan First-Androids.de, die op haar beurt weer gelinkt is aan sites als www.fair-girls.de en www.hure.de. Het lijkt er dus op dat het verhaal uit de koker van de Duitse seksindustrie afkomstig is.

Het is dan ook verwonderlijk dat een verhaal dat al lang naar het land der fabelen is verwezen nog steeds als nieuwigheid de pers kan halen. Het geeft maar aan dat het geheugen kort is, berichten klakkeloos worden overgenomen zonder ook maar enig onderzoek uit te voeren en spektakel de voorkeur heeft boven echte nieuwswaarde.

Donald heeft echter goede reclame gehad voor zijn boek. Dat bijna niemand in de gaten heeft dat hij simpelweg een al reeds geruime tijd als ‘hoax’ bekend staand verhaal als ‘waarheid’ weet te verkopen, mogen vooral de betrokken persmedia zich aanrekenen.

Overigens, en tot slot: buiten het feit dat Donald’s boek erg vermakelijk is, zijn er weinig redenen om het aan te schaffen. Laat dus maar rustig voorbij gaan !

In de USA worden politici ‘gekocht’, ze worden betaald met steeds stijgende campagnebijdragen van ‘big business’, waardoor het ‘publieke belang’ in zijn algemeenheid het onderspit delft. Miljoenen dollars aan campagnebijdragen, tienduizenden grof betaalde lobbyisten en voortdurende carrièrewisselingen tussen de publieke en private sector hebben geleid tot een vervaging van de verschillen tussen overheid en bedrijfsleven. Het heeft geleid tot een gezondheidsstelsel dat in extreme mate ten voordele van de farmaceutische industrie werkt, een oorlogsindustrie die heeft geleid tot een leger dat twintig keer zo groot is als maximaal nodig voor de verdediging van de belangen van de USA (en tot uitpuilende geldkassen van de betreffende bedrijven) en een financiële sector die zich niets aantrekt van ethiek, transparantie en maatschappelijke waarden en haar topmannen bedeelt met miljarden aan bonussen. Juist deze verschijnselen en uitwassen zijn ook in Nederland waarneembaar.

Een van de grote verdiensten van Wikileaks is de openbaring geweest van de exorbitante invloed van multinationals op de Amerikaanse diplomatie. Of, zoals een commentator het uitdrukte: ‘many of the WikiLeaks US embassy cables reveal the naked intervention by our ambassadorial staff in the business of foreign countries on behalf of US corporations. From mining companies in Peru to pharmaceutical companies in Ecuador, one WikiLeaks embassy cable after the next illuminates a pattern of US diplomats shilling for corporate interests abroad in the most underhanded and sleazy ways imaginable’. Wikileaks maakt het duidelijk dat optreden als bedrijfsvertegenwoordigers normaal is in de Amerikaanse diplomatie. Wikileaks biedt schokkende informatie over de vergaande manipulaties waartoe Washington bereid is ter verdediging van de belangen van Amerikaanse bedrijven.

In een aantal berichten is te zien hoever functionarissen van het Amerikaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken gaan voor de marketing van Boeing. De New York Times onthulde een aantal details, maar de berichten uit Wikileaks maken pas duidelijk wat er werkelijk plaatsvond. De berichten tonen dat Amerikaanse diplomaten zelfs zover zijn gegaan de verkoop te saboteren die het Europese Airbus consortium dacht te hebben gerealiseerd in het Midden Oosten. De Wikileaks-berichten maken duidelijk dat omkoperij en betalingen aan verdachte tussenhandelaren nog aan de orde van de dag zijn. Diplomaten deden aanbiedingen voor Boeing vliegtuigen aan de staatshoofden en vliegmaatschappijen in Saoedi-Arabië, Bahrein, Jordanië, Turkije en een aantal andere landen. De Amerikaanse ambassade in Turkije pushte voor een deal van ongeveer $ 3,4 miljard voor de verkoop van vliegtuigen aan Turkish Airlines. De tegenprestatie ? Een belofte van Obama om een Turkse astronaut mee te nemen in een NASA ruimtevlucht. Het meest ironische in het bericht van de Amerikaanse ambassadeur is zijn verbazing over de ‘conflation of USG-GOT interactions and what is ostensibly a commercial sale between private firms’. Hij ziet dat als een ‘an unwelcome, but unsurprising degree of political influence in this transaction’. Nogal lachwekkend, gezien het feit dat het het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken is dat ten behoeve van een privaat bedrijf de deal realiseert. Het bericht gaat verder: ‘We probably cannot put a Turkish astronaut in orbit, but there are programs we could undertake to strengthen Turkey’s capacity in this area that would meet our own goals for improved aviation safety. In any case, we must show some response to the minister’s vague request if we want to maximize chances for the sale’. Ook Saoedi-Arabië sloot een deal van ongeveer $ 3 miljard, waarbij door Wikileaks duidelijk wordt dat er jarenlang gelobby voor nodig is geweest door de hoogste Amerikaanse regeringskringen. Een ander bericht uit 2008 geeft aan hoe een Airbus-verkoop aan Bahrein werd gesaboteerd door grote inspanningen van de Amerikaanse ambassadeur.

Boeing was niet de enige multinational die profiteerde. In een bericht van eind 2007 adviseerde de toenmalige ambassadeur in Frankrijk, Craig Stapleton, om een handelsoorlog te starten tegen de ieder land van de Europese Unie dat tegen genetisch gemanipuleerde producten was. ‘Country team Paris recommends that we calibrate a target retaliation list that causes some pain across the EU since this is a collective responsibility, but that also focuses in part on the worst culprits. The list should be measured rather than vicious and must be sustainable over the long term, since we should not expect an early victory’, zo schrijft hij. Stapleton reageerde op pogingen van Frankrijk om genetisch gemanipuleerde producten van Monsanto te verbieden. ‘Moving to retaliation will make clear that the current path has real costs to EU interests and could help strengthen European pro-biotech voices’. In een bericht uit 2009 van de ambassadeur in Spanje worden vergaderingen met Monsanto-vertegenwoordigers gemeld, waaruit blijkt dat de Amerikaanse diplomaten directe opdrachten van Amerikaanse bedrijven kregen en uitvoerden. Het bericht roept op tot een directe interventie van de Amerikaanse regering ten behoeve van Monsanto. ‘ACTION REQUESTED: In response to recent urgent requests by [Spanish rural affairs ministry] State Secretary Josep Puxeu and Monsanto, post requests renewed US government support of Spain’s science-based agricultural biotechnology position through high-level US government intervention’.

In oktober 2009 vaardigde de Ecuadoraanse president Rafael Correa een wet uit die trachtte de toegang tot medicijnen te bevorderen en publieke gezondheidszorgprogramma’s te ondersteunen. Doel was de kosten van medicijnen te verlagen. Berichten op Wikileaks tonen hoe ambassadepersoneel in Ecuador, regeringsfunctionarissen in Washington (inclusief drie ministers) en internationale farmaceutische bedrijven informatie deelden en trachten de Ecuadoriaanse politiek te ondermijnen. De pogingen mislukten, maar sommige berichten tonen verregaande inmenging. Dat van 21 oktober 2009 wijst op ontmoetingen met ‘well-placed contacts’ in ‘potentially sympathetic ministries’. In wat lijkt op pogingen tot chantage verzekert gezondheidsminister Caroline Chang (een van de contacten) de farmaceutische bedrijven dat ‘she was looking into financial irregularities and business dealings of some of our local producers with the intent of gaining some leverage’.

En zo kunnen nog meer van dergelijke inmengingen genoemd worden, waarbij vooral mijnbedrijven de warme belangstelling hebben van de Amerikaanse diplomatie. Dit bericht bijvoorbeeld laat niets blijken van de werkelijke gang van zaken. Integendeel, de opsteller (de voormalige ambassadeur in Peru, J. Curtis Strubble, laat zich nogal neerbuigend uit over de oppositie: ‘The anti-mining forces in action in Majaz represent a strange group of bedfellows indeed — the Catholic church, violent radical leftists, NGOs, ronderos and perhaps narcotraffickers. Working behind the scene are a combination of the Peruvian Communist Party/Patria Roja, national teachers, union SUTEP and perhaps opium poppy traffickers’. Het mijnbedrijf kwam er beter vanaf: ‘Majaz has spent $20 million exploring for copper for over a year, building roads and providing services and employment to area residents. Militants still deny access to most of the pipeline route’. De lange geschiedenis van landschapsvernietiging, milieuproblemen, wetsovertredingen, het gebruik van paramilitaire groepen, moordpartijen onder opposanten en de diefstal van land, worden genoegzaam vergeten.

Het feit dat diplomaten ook voor bedrijfsspionage worden ingezet hoeft gezien het voorgaande niet te verbazen. Een bericht van 17 maart 2008 van de Amerikaanse ambassade in Peru toont dat diplomaten, zoals een commentator opmerkt, ‘spied on indigenous activists and their supporters who were organizing anti-summit protests against the European Union-Latin American Heads of State summit that was scheduled in Lima that year’. Ambassadeur Nealon beschrijft ‘the enemies of corporate power as being enemies of the United States’. Vakbonden, milieugroepen en mensenrechtenactivisten worden als vijandige terroristen weggezet, omdat ze de winsten van het bedrijfsleven bedreigen.

De Wikileaks-berichten bieden een blik op de onderdanigheid en dienstbaarheid van de Amerikaanse diplomatie aan ‘corporate behemots’, zonder acht te slaan op de kosten voor de betrokken burgers of voor de omgeving. Het lijkt er op dat de samensmelting tussen publiek en privaat in de USA in een versneld tempo aan het plaatsvinden is. Het vindt ook plaats in het grootste geheim, ten koste van transparantie en ‘accountability’. Wikileaks lijkt het enige overgebleven mechanisme te zijn dat licht biedt op deze volstrekt ongewenste inmenging van bedrijfsbelangen in het regeringsbeleid.

Democratie lijkt (in de USA althans) vervangen te worden door een corpocratie, die zich niets gelegen laat liggen aan het algemene belang en die slechts het belang van commerciële partijen dient. Willen wij nog wel met zo’n ondemocratische bondgenoot aan tafel ?

In Nederland is het nog niet zover. Maar ook hier zijn de tentakels van lobbyisten zichtbaar en probeert het internationale bedrijfsleven invloed uit te oefenen. Het lijkt mij noodzakelijk precies in kaart te brengen welke banen (vooral) Eerste Kamerleden hebben (want het lidmaatschap van de Senaat is niet meer dan een bijbaan), wie de Nederlandse politieke partijen financieren en wie politici fêteert. Want niets is voor niets….

Het is niet te ontkennen: Nederland heeft een huizenbubbel. Vooral de banken en de vastgoedsector hebben er geen behoefte aan dat te bevestigen. De consequenties van een leeglopende bubbel zijn enorm groot. De prijzen zijn vanaf 2007 ruim 8 procent gedaald, maar een verdere sterke daling is zelfs al door het altijd positieve makelaarsgilde (de NVM) aangekondigd. De huizenprijzen hebben een excessieve stijging achter de rug. Vanaf 1985 tot 2007 stegen de reële prijzen (gecorrigeerd voor inflatie) met 165 procent. Een website als Wegwijs heeft al lange tijd proberen duidelijk te maken dat die stijging in geen enkele verhouding staat tot de stijging van het besteedbaar inkomen, dat van 1990 tot 2009 met maar 17 procent steeg. In 2010 werden 126.000 woningen verkocht, het laagste aantal in twintig jaar. In het eerste kwartaal van 2011 stonden 192.000 huizen te koop, vele daarvan al langer dan ooit tevoren.

De reden voor de prijsstijging kan niet anders zijn dan de door de overheid, toezichthouders en bancaire wereld voortdurend gestimuleerde groei van de hypotheekschuld. Wij zijn recordhouder als het gaat om de totale hoogte van de hypotheekschulden als percentage van het bruto binnenlands product: 106 procent, tegen 71 procent in de VS ! De teller stond eind 2010 op 629 miljard euro. Er zijn een aantal redenen te noemen die de Nederlandse huizenbezitter gestimuleerd hebben een schuldenpositie op te bouwen. Uiteraard speelt de gecreëerde hypotheekrenteaftrek een belangrijke rol, maar andere stimulansen speelden ook mee. Wat te denken van het steeds verder versoepelen van de leenvoorwaarden ? Banken introduceerden op grote schaal hypotheekvormen, waarmee huizenkopers meer konden lenen, zonder dat de maandelijkse lasten enorm stegen. Vijftig procent van de hypotheekschuld wordt gedragen door aflossingsvrije hypotheken, die door de overheid fiscaal zeer aantrekkelijk zijn gemaakt. Bij de spaarhypotheek is de schuld maximaal om van de aftrek te profiteren, al wordt hierbij nog wel vermogen opgebouwd. Het aantal tophypotheken is verontrustend hoog: de schuld kan oplopen tot 120 procent van de woningwaarde. Meer dan een half miljoen huishoudens heeft een lening die hoger is dan de woningwaarde. Een restschuld dreigt dan al snel. Banken hebben gretig meegewerkt, niet gehinderd door wettelijke regels of risicobewustzijn van de consument.

Bubbels zijn altijd het gevolg van excessieve kredietverlening en de verwachting dat prijzen blijven stijgen. Om de bubbel te laten bestaan moet de schuldmachine draaien, maar dat gebeurt nu door de schrikeffecten van de crisis niet of nauwelijks. Gevolg: de huizenprijzen gaan nog veel verder dalen dan de 8 procent tot nu toe. Ik verwacht zelf uiteindelijk dalingen tot 30 of 40 procent. Die daling wordt ook gestimuleerd door het stijgen van de rente, en het ziet er niet naar uit dat daar een einde aan komt. De lucht loopt uit de bubbel. Het wordt duidelijk dat schulden moeten worden afbetaald. En daar zit een probleem, want de spaartegoeden wegen niet tegen de schulden op. NIBC constateerde in 2007 al dat de schulden 200 % hoger zijn dan de spaartegoeden. De bubbel eet het vermogen van veel Nederlanders dus in snel tempo op….

Naast de huizenbubbel komt er weer een internetbubbel (2.0. ?) aan, die beleggers heel veel geld gaat kosten. In 2001 leden vele beleggers forse koersverliezen. Wat te denken namelijk van een waardering voor Facebook van $ 76 miljard ? Wat te denken van het astronomische bedrag van $ 8,5 miljard dat Microsoft voor Skype wil betalen? Beide bedrijven doen het erg goed op het Web, maar springen er niet uit voor de winsten die ze maken. Microsoft betaalt voor Skype 400 maal de winst, een volstrekt belachelijke verhouding. Facebook is meer waard dan vliegtuigfabrikant Boeing. Twitter wordt op $ 7,7 miljard geschat. LinkedIn dacht aanvankelijk $ 3,3 miljard te kunnen ophalen, maar heeft dit bijgesteld naar $ 4,3 miljard.

Er zijn wel wat belangrijke verschillen tussen 2001 en 2011: het gaat momenteel vooral om bedrijven die hun bestaansrecht ‘bewezen hebben’. Daarnaast is de internetmarkt veel en veel omvangrijker dan destijds. Warren Buffet, de Amerikaanse beleggingsgoeroe, waarschuwde al voor investeringen in bedrijven als Facebook. Als belegger van de ‘oude stempel’ steekt hij zijn geld bij voorkeur in bedrijven met een helder product- of dienstenaanbod en met een duidelijke verdienstructuur. De grote gebruikersaantallen van internetbedrijven staan niet garant voor veel winst. Veelal wordt eerst geïnvesteerd in de hoop dat een later te ontwikkelen verdienmodel ook de gehoopte winst gaat opleveren. Dit maakt het extreem lastig om een realistische schatting te maken van de waarde van een internetbedrijf. Linkedin maakt dit duidelijk. Binnen één dag werd de onderneming vier keer zoveel waard als een eerdere schatting in de week voor de beursgang. Aan deze waardering kan nauwelijks een doordachte overweging ten grondslag liggen. Een internetbedrijf als Google heeft bewezen dat het mogelijk is om rendement te maken op het internet. Bedrijven als Twitter, Facebook en LinkedIn hebben echter nog niet bewezen dat hun miljardenstatus terecht is.

Het gevaar is levensgroot dat verdienmodellen niet het gewenste resultaat opleveren. Beleggers nemen het risico dat de realiteitszin terugkeert en de koers in elkaar ploft. Nieuwe media hebben op zichzelf namelijk een korte levensduur. Daarnaast worden de investeringen veelal niet gedaan door de doelgroep, maar door degenen die erachteraan lopen, geen verstand hebben van de bedrijven waarin ze beleggen, maar ondertussen wel Russisch Roulette spelen met belegde vermogens en opgebouwde pensioenen. Een recept voor ellende. Maar ja, hebzucht is lelijk, zeker als het kan met geld dat aan anderen toebehoort….

En dan tenslotte: de cultuurbubbel. Die is nog niet echt erkend, maar is er wel. De consequenties ervan zijn ook minder catastrofaal, althans voor degenen die niet in de cultuursector werkzaam zijn. De cultuurbubbel is het werk van de cultuursector zelf en van de belangenbehartigers die onder het mom van onafhankelijkheid onder andere de Raad voor Cultuur bevolken. De cultuurbubbel vormen al die miljoenen die jaar in, jaar uit in instanties gepompt worden, die er vervolgens niet in slagen duidelijk te maken wat hun belang is aan het grote publiek. Dat ‘grote publiek’ is dan vervolgens ook niet te vinden voor vele culturele ‘festiviteiten’, die door de gesubsidieerde cultuursector worden georganiseerd. Dat publiek zit vervolgens wel bij allerlei commerciële evenementen, die we volgens de cultuursector geen cultuur mogen noemen, maar die als entertainment door het leven moeten gaan.

Hoe herinner ik mij nog het gejubel toen die Raad er in 2008 in slaagde tien miljoen extra subsidie los te weken voor de culturele basisinfrastructuur ! En hoe herinner ik mij ook het tandengeknars toen de Raad vorig jaar werd gevraagd te adviseren over bezuinigingen op de cultuuruitgaven voor de eerstvolgende subsidieperiode. Vervolgens werd (zoals altijd) een kaasschaafmethode gebruikt, een uiting van volstrekt visieloos denken en een onafhankelijk adviesorgaan volstrekt onwaardig. Zijlstra’s bezuinigingsplannen (die ook geen blijk geven van visie op de toekomst) wijken flink af van het advies van de Raad. De productiehuizen in de theatersector worden opgeheven. De sectorinstituten raken taken kwijt. Het Theater Instituut Nederland dreigt te verdwijnen. Het Mondriaan Fonds voor beeldende kunst levert meer dan eenderde in. Het Fonds voor Cultuurparticipatie fuseert met het Fonds Podiumkunsten. In drie of vier steden verdwijnen orkesten. Er wordt niet in fases bezuinigd, zoals de Raad had geëist. En zo kan ik nog even doorgaan.

De bezuinigingen op cultuur zijn exorbitant, zijn een gevolg van toegeven aan populistisch denken en staan percentueel niet in verhouding tot het jaarlijkse beschikbare budget. Het volstrekt visieloos bezuinigen zal veel schade gaan betekenen voor het culturele klimaat. Maar het laat ook veel lucht (zeg: miljoenen) lopen uit een sector die zelfgenoegzaam is geworden door de zekerheid van subsidies, volstrekt risicoloos opereren en – veel erger – geen echte creativiteit nodig heeft om te kunnen bestaan. Ik heb geen medelijden met instellingen die al jaren uit elitair of regionaal parochialisme subsidies opslorpen, veel te weinig publiek trekken, slechte accreditaties hebben, weigeren structureel samen te werken en daarnaast een ‘air van gelijk’ om zich heen projecteren (zoals bijvoorbeeld het Limburgs Symfonie Orkest). Ik heb wel medelijden met culturele basisinstellingen als archieven en (vooral) bibliotheken, waarvoor het bijna onmogelijk wordt om te kunnen blijven bestaan. Vooral de afbraak daarvan zal ons de komende jaren nog achtervolgen. Het verdwijnen van een aantal orkesten of toneelgezelschappen (hoe pijnlijk ook) zullen we wel overleven. Al moeten we wat verder reizen, want de tijd van muziek- en theatervoorstellingen in ieders achtertuin is wel voorbij, denk ik zo.

En juist dit schept ernstige problemen. Want Japan is een van de weinige landen die voor haar energievoorziening bijna volledig afhankelijk is van kernenergie. Toen ik enkele jaren geleden het grote herdenkingspark in Hiroshima bezocht en daar geconfronteerd werd met de gevolgen van nucleaire ontploffingen, verbaasde mij vooral dat feit. Maar de Japanners verzekerden me dat de kerncentrales veilig waren en bestand tegen elke vorm van natuurgeweld, net zoals heel veel van hun gebouwen bestand waren tegen aardbevingen. Naar nu blijkt, was dat een, op dat moment, begrijpelijke misvatting. Want al hadden de ontwerpers van de (wat verouderde) kerncentrales van Fukushima rekening gehouden met een tsunami van vijf meter hoogte, tegen een gelijktijdige ‘aanval’ van een aardbeving en een tsunami van vijftien meter hoogte was niets be­stand. Nu is dat niet helemaal juist: de reactoren waren er wel tegen bestand, maar de koelsyste­men en de elektriciteitsvoorzieningen niet. En dat bleek een receptuur voor een ramp: een meltdown met alle gevolgen van dien. Tot nu toe is die door de technici van de centrales met gevaar voor eigen leven voorkomen, maar de reactoren ‘lekken’ wel. Radioactief jodium in het zeewater, hoge radioactieve straling in de directe omgeving, radioactieve deeltjes in de lucht op 300 km afstand in Tokyo. Een ‘wake-up call’ wereldwijd en een klap in het gezicht van de kernenergie- lobby. De gevolgen van de ramp maken duidelijk dat ‘veilige’ kernenergie niet bestaat.

Het wereldwijde energieverbruik groeit echter in een enorm hoog tempo, zeker nu ook ‘emerging markets’ een steeds groter deel van de jaarlijks geproduceerde energie opslurpen. De natuurlijke energiebronnen raken in een steeds sneller tempo uitgeput. De toenemende digitalisering van onze maatschappij draagt daar een belangrijk steentje aan bij, want juist het energieverbruik voor IT draagt substantieel bij aan de groei van het energieverbruik. Eerder al verwees ik naar een rapport van Jonathan Koomey, een wetenschapper van de Lawrence Berkeley National Laboratories en hoogleraar aan de Stanford University. Daarin bracht Koomey het totale elek­triciteitsverbruik van servers wereldwijd voor de jaren tussen 2000 en 2005 in kaart. Koo­mey beschrijft dat als volgt: ‘Total direct power consumption for all servers in the U.S. in 2005 is about 2.6 million kW. Including cooling and auxiliary equipment increases that total to about five million kW, which is equivalent (in capacity terms) to five 1000 MW power plants. Total server electricity consumption in the U.S. is 23 billion kWh in 2005. When electricity use for cooling and auxiliary equipment is included, that total rises to 45 billion kWh, …, resulting in a total utility bill of $2.7 billion (2006 dollars) when valued at U.S. industrial electricity prices. Total ser­ver power and electricity consumption for the world as a whole is about two and a half ti­mes bigger than for the U.S’. En Koomey sluit af met de mededeling dat sinds 2000 ‘server energy use has doubled’! IDC stelde eerder dat het energieverbruik per server vertienvoudigd is. En het tempo van de groei gaat door.

Die explosieve groep in elektriciteitsverbruik laat eigenlijk geen andere mogelijkheid tot energieproductie toe als kernenergie. Veertien procent van de energieproductie vandaag de dag komt van kernenergie en dat percentage stijgt exponentieel. Zonne-, water- en windenergie zijn niet in staat meer dan slechts een klein gedeelte van de wereldwijde vraag naar energie af te dekken. Kernfusie is een optie, maar realisatie daarvan in de praktijk is nog erg ver. Kernenergie blijft over. Maar kan dat gerealiseerd worden, zonder alle risico’s en de erfenis voor de toekomst die we via het radioactieve afval achterlaten ?

Vlak voor de tsunami Japan trof, maakte China bekend dat het een concurrerende kernenergietechniek ontwikkelde, ‘to build a safer, cleaner, and ultimately cheaper network of reactors’, gebaseerd op Thorium. Dit is een redelijk veel voorkomend metaal, dat veelal als afval gezien wordt in de zoektocht naar duurdere en zeldzamere metalen. Al aan het eind van de jaren ’40 hadden Amerikaanse fysici door wat thorium kon betekenen. Ze waren toen al geneigd om het metaal in kernreactoren te gebruiken. Het kwam er niet van, omdat de VS op dat moment behoefte hadden aan plutonium, een afvalproduct van met uranium gevulde kernreactoren. Dat was nodig om kernwapens te ontwikkelen. Dat is met thorium niet mogelijk, een voordeel van het gebruik van het metaal. In 1999-2000 vroegen onderzoekers de Europese Commissie om subsidies voor de ontwikkeling van thoriumreactoren. De Europese Commissie ging te rade bij Franse experts, die geen enkele behoefte hadden om nieuwe technologie te ontwikkelen. De Fransen immers baseerden hun energievoorziening op uranium en ze hebben miljarden geïnvesteerd in kernreactoren.

Thorium is een zilverwit metaal, dat aan de lucht oxideert en bruin tot zwart verkleurt. Het is radioactief, maar onschadelijk, zolang je het niet inademt. Thoriummetaal en/of –oxide worden de dag van vandaag gebruikt voor allerlei speciale toepassingen op het gebied van kathodebuizen, legeringen, keramische materialen, glas voor hoogkwalitatieve fotografische lenzen, e.d. Maar het bezit dus tevens de mogelijkheid om als kernbrandstog te dienen. Het oxide van Thorium is een zwaar (een volume van 1 liter weegt bijna 10 kilo) wit kristallijn poeder met een zeer hoog smeltpunt van 3.390°C, het hoogste van alle oxides. Het wordt gewonnen uit monaziet, een erts dat 7 tot 12% thorium bevat. De voornaamste vindplaatsen hiervan zijn in de VS, Australië en India.

Thorium is een heel bijzondere splijtstof. Het heeft een aantal erg belangrijke voordelen:

• al het thorium in de reactor kan worden gebruikt als splijtstof. Bij uranium is dat maar 0,7%. Juist het isoleren van die luttele 0,7% is een moeizaam en duur proces.
• de levensduur van het thorium in een reactor is ongeveer 9 jaar, terwijl uranium slechts 3 à 4 jaar te gebruiken is. Het radioactieve materiaal wordt ook grotendeels opgebrand, waardoor er veel minder afval is. Het afval dat er is, is veel minder lang gevaarlijk en kan eenvoudiger worden bewaard.
• in een ‘thoriumreactor’ wordt geen plutonium gevormd dat voor kernwapens kan worden gebruikt. Plutonium kan wel als initiator van het splijtproces worden gebruikt.
• Een thoriumreactor is veilig door zijn ontwerp, waardoor een meltdown onmogelijk is. In geval van nood kan de reactor zonder risico’s worden uitgeschakeld.
• de kostprijs van thoriumoxide is 82,50 of 107,25 $ per kg (99,9 of 99,99% zuiver), terwijl die van uraniumoxide 264,55 $ per kg is. De prijs weerspiegelt het feit dat thorium veel minder zeldzaam is dan uranium.

Het lijkt te mooi om waar te zijn. Voor een deel is het dat ook, omdat niet alle praktische implicaties zijn onderzocht. Thorium blijft een gevaarlijke stof voor mensen, die bij directe inademing grote gezondheidsrisico’s heeft. Maar het is ook minder duur, minder vervuilend, minder zeldzaam en een veel veiliger kernbrandstof. Het lijkt mij in dit geval, zeker ook gezien de opnieuw bewezen risico’s van uraniumgebaseerde kernenergie, de moeite waard om de bakens te verzetten. Zeker in ons land liggen er perspectieven. Herbouw Borssele als een Thoriumreactor. Die reactor loopt toch op het eind van zijn levenscyclus, dus kapitaalvernietiging is niet of nauwelijks aan de orde. Daarbij: het levert ook erg veel op…. We weten maar al te goed dat er voor minder ook veel geld over de balk gesmeten wordt. Laten wij de Chinezen maar achterna gaan….